Праваабаронца Наста Лойка — адна з 250 палітвязняў, якіх улады адпусцілі на свабоду пасля чарговага візіту спецпасланніка прэзідэнта США Джона Коўла ў сярэдзіне сакавіка. Прычым яна была сярод тых 15 чалавек, каго ўлады выслалі за мяжу (астатнім, з таго што вядома, дазволілі застацца ў краіне). Больш за месяц Наста захоўвала маўчанне, прыходзіла ў сябе і займалася здароўем. У першай вялікай гутарцы яна расказала «Люстэрку», чаму не хоча гаварыць пра катаванні за кратамі, чаму верыць, што ГУБАЗіК і беларускія ўлады могуць змяніцца, і пры гэтым не лічыць сваю пазіцыю праявай стакгольмскага сіндрому.
Наста Лойка, 37 гадоў. Праваабаронца, да затрымання працавала ў Human Constanta, а раней — у ПЦ «Вясна». У 2022 годзе атрымала прэмію «Праваабаронца года», на той момант ужо была палітзняволенай. Яе затрымалі 28 кастрычніка таго ж года і па крымінальнай справе па ч. 3 арт. 130 КК (Распальванне варожасці) прысудзілі сем гадоў пазбаўлення волі. Да гэтага яе некалькі разоў затрымлівалі, агулам у ІЧУ яна правяла каля 60 сутак. Падчас арышту беларуску катавалі — прымянялі электрашок і гадзінамі трымалі без вопраткі на холадзе.
— Перад гутаркай па вашай просьбе мы папярэдне абмяркоўвалі пытанні для размовы. Мы хацелі даведацца пра ўмовы вашага ўтрымання, катаванні электрашокерам і холадам, стаўленне да сілавікоў у калоніі, СІЗА, да суддзяў і гэтак далей. Але вы адмовіліся гаварыць пра гэта. Чаму?
— Пра СІЗА, ГУБАЗіК, электрашокеры — пра гэта ўсё не гатовая распавядаць, таму што не бачу ў гэтым асаблівага сэнсу. Гэта наўрад ці штосьці зменіць прынцыпова, але можа стварыць некалькі негатыўных момантаў.
Па-першае, шмат людзей застаецца за кратамі, хто мне дарагі і каму я не хачу нашкодзіць. І, па-другое, мы, напрыклад, з супрацоўнікамі ГУБАЗіКа патрапілі ў пэўную спіраль канфлікту, і я б хацела яе прыпыніць. Таму што гэта [яшчэ да затрымання, падчас праваабарончай дзейнасці] выглядала так: яны мяне штурхаюць — я неяк спрабую рэагаваць (напрыклад, публікаваць нешта) — ім гэта не падабаецца — яны штурхаюць зноў — я зноў публікую, пішу скаргі. Карацей, гэта было такім накручваннем бясконцым. І я адчуваю ў сабе рэсурсы і сілы сказаць «не, стоп», я як бы адпускаю. Так, вы там можаце рабіць [мне] не вельмі прыемна, гэта ваша справа. Час пакажа, а зараз я не хачу пра гэта зусім згадваць, я хачу жыць далей і не засядаць у нейкіх балючых успамінах.
І я сапраўды не хачу станавіцца вечнай ахвярай. У камунікацыі з іншымі называю гэта (знаходжанне за кратамі. — Заўв. рэд.) «падарожжам», новым досведам, «уключаным маніторынгам». Выключна так. Нават гэтыя словы дапамагаюць мне не траўмавацца. Мы ж самі вырашаем, ці нам нечым траўмавацца ці не. Такі падыход мінімізуе ўсе наступствы.
«„Джон Коўл! Дзевачкі, дзе мая пудра, дзе мая пудра?“ Усе пачынаем смяяцца, жартаваць»
— Як для вас праходзіў працэс вызвалення? Вы ведалі загадзя, што вас уключаць у спіс?
— Я, напэўна, пачну здалёк. За кратамі я вельмі адчувала «асаблівае стаўленне» да сябе і таму была ўпэўненая, што мяне не хутка вызваляць. Да некаторых у калонію досыць часта прыязджалі супрацоўнікі ГУБАЗіКа на размову, у тым ліку і пра вызваленне. І калі пра мяне спыталі: «А што Наста?», яны адказалі так: «Наста выйдзе, толькі калі асабіста папросіць Трамп». І я такая: «акей, значыць, мне трэба не спяшацца, я гатовая, сяджу, чакаю, вызваляйце іншых — без праблем».
Калі я яшчэ была ў ПКТ (памяшканне камернага тыпу, звычайна выкарыстоўваецца як інструмент ціску на палітзняволеных у калоніях; Лойка трапіла туды на шэсць месяцаў летам 2025-га. — Заўв. рэд.), маці даслала ліст пра тое, што [13 снежня] вызвалілі 123 чалавекі — [Алеся] Бяляцкага, [Марыю] Калеснікаву, [Аляксандра] Фядуту, вось такіх людзей. І я маці пішу: «Мама, канешне, гэта ўсё радасна і клёва, што людзі выходзяць, але давай рацыянальна — гэта толькі адна восьмая. Пакуль да мяне дойдзе чарга, давай набярэмся сіл». А маёй маці 78 гадоў, ёй не проста. Я трошкі спрабавала яе эйфарыю прыцішыць, што трэба пачакаць, набрацца цярпення. Ды і сама сябе ў гэтым запэўнівала, што не ўсё так хутка.
Праз месяц я выйшла з ПКТ. А ў калоніі ўсе такія аптымістычныя ходзяць: «Вось-вось нас выпусцяць, перамовы пачаліся, зараз павінны прызначыць новы раўнд». Там усе ў эйфарыі. А я ім так рацыянальна кажу: «Ідзіце-ідзіце, я пачакаю. Я разумею, што працэс будзе ў некалькі стадый, будзе зацягвацца і я там відавочна не ў бліжэйшых партыях. Але за вас буду суперрадая». Мяне сапраўды моцна радавала кожнае вызваленне. Гэта давала заўжды сіл. Таму тое, што нас з Марфай (гаворка пра каардынатарку валанцёрскай службы «Вясны», экс-палітзняволеную Марфу Рабкову, якой прысудзілі 14 гадоў і 9 месяцаў калоніі. — Заўв. рэд.) удзвюх раптам вызваляюць — гэта, канечне, было нечакана.
— Як вы даведаліся, што вас вызваляць?
— За дзень да вызвалення мяне выклікалі ў штаб [калоніі] і са мной вельмі дзіўную размову правялі. Я такая: «Ну, можа, гэта яно, можа, не». Незразумела было. А потым… Нам ні разу нічога прама не сказалі.
— Пра што гаварылі ў штабе?
— Там размова была кшталту: «А што вы плануеце пасля вызвалення? А можа, хочаце быць з намі на сувязі? Як вам у атрадзе?» Такія размовы называюцца «ні пра што», бо мільён разоў ужо ўсё гэта перагаворана. Адзінае, што мяне зачапіла, сказалі: «Я вас заўтра выклічу». Я такая: «Навошта? Што мы не дагаварылі?». Ён: «Ну, вось трэба, усё, выклічу заўтра, да пабачэння». І я такая іду са штаба, думаю: «Так, штосьці адбываецца». За 10 хвілін да гэтага мы размаўлялі з адной са зняволеных. І яна кажа: «Чакаем, заўтра пачнецца нейкі дзвiж». Мы дакладна ведалі, што перамовы 19−20-га [сакавіка], нам злілі ўжо інфармацыю праз спатканне [з роднымі].
І потым нам зліваюць інфармацыю пра тое, што мяне і Марфу знялі з фабрыкі (працы на прадпрыемстве ў калоніі. — Заўв. рэд.). А фабрыка — гэта святое. Калі ты не ідзеш туды — значыць, ты нікуды не ідзеш. Прытым што [на вытворчасць мы ўсё ж адправіліся —] у мяне была першая змена, і мяне ўжо даглядалі, ужо лапалі [для допуску на працу]. І тут вырастае супрацоўнік і кажа «Хадзем». І мы пайшлі. А так ніхто не прагаварыў словамі ні што з намі адбываецца, ні куды нас вязуць.
Пашпарт не далі, далі проста даведку, якая пацвярджае асобу. Прытым са здымкам, які мне рабілі [ў калоніі] ў Гомелі на пашпарт, таму што яго я рабіла там. Адзінае, калі мы выязджалі з калоніі, нам толькі далі распісацца ў бланку за сухпаёк. Гэта ўсё было аформлена як этап, і там было напісанае месца прызначэння — СІЗА КДБ. І я кажу Марфе Рабковай, якая была са мной: «Блін, я не хачу ў „амерыканку“ да Каці Андрэевай (былой палітзняволенай, журналісткі „Белсата“. — Заўв. рэд.)». Мы ўжо ведалі, што яна была там, — яе вывезлі з Гомеля за месяц [да вызвалення], бо перамовы планаваліся раней, але пераносіліся.
Потым мы прыязджаем да Мінска, і замест таго, каб паехаць у цэнтр горада ў «амерыканку», машына раптам збочвае на кальцавую — і мы прыехалі ў Калядзічы [у новы следчы ізалятар, які адкрыўся ў 2024 годзе]. Прабылі там ноч, і на наступны дзень нас ужо павезлі на мяжу. І зноў нам ніхто нічога нідзе не сказаў. Ну, мы ж дарослыя дзяўчынкі, усё ведаем і разумеем, таму не запытвалі нічога.
— Не нацягвалі вам мяшкі на галовы, як папярэднім палітвязням падчас вызвалення?
— Не. І вось гэта пра «кропкі росту», пра веру, што яны [сілавікі] могуць інакш. Я думаю, была пэўная крытыка іх вывазаў [палітзняволеных з краіны] мінулых. І ўжо мы супер ехалі. Мы сядзелі з Марфай. Яны нам сказалі: «Прабачце, мы не хочам, але трэба», — і нам зашчапілі кайданкі настолькі свабодна, што Марфа, па-мойму, магла нават дастаць руку і зняць капюшон. А я магла ў любы момант папрасіць — і мне іх здымалі. Нам далі вадзічку, частавалі цукеркамі, зефіркамі, гарбаткай — нават для мяне знайшліся нейкія веганскія батончыкі.
І калі па дарозе ад Гомеля да Мінска ў аўтобусе нас прасілі не размаўляць, то, калі ехалі з Мінска на мяжу, ужо не забаранялі. І вось у гэтым мікрааўтобусе мы так усю дарогу прагаварылі: і з пацанамі, каторыя ехалі ўжо з намі, і з Кацяй Андрэевай таксама, і з усімі. У нас быў нейкі VIP-калідор.
У лесе пад мяжой мы стаялі дзве гадзіны, потым выехалі на шашу да пункта пропуску. І тут нас абганяюць і ўкліньваюцца машыны з чырвонымі нумарамі. Я бачу іх, кажу: «Так, нейкія дыпламатычныя машыны». І ўсе такія: «Джон Коўл! Дзевачкі, дзе мая пудра, дзе мая пудра?» Усе пачынаем смяяцца, жартаваць. Гэта ўжо было адчуванне, што вось мы на свабодзе.
На беларускай мяжы нас правезлі проста міма ўсіх чэргаў, кантрольных пунктаў. Там справа яшчэ такая безыменная сцежка, і мы па ёй шыкоўна пад’ехалі пад Duty Free перад літоўскім пунктам пропуску. Там бегалі ўжо нейкія чувакі з камерамі. У наш мікрааўтобус зайшоў Джон Коўл і кажа: «You are free» («Вы свабодныя». — Заўв. рэд.). Маўляў, перад вамі ваш аўтобус, праходзьце. З гэтага ўжо пачалася самая такая прыемная частка, дзе можна было ўсіх пабачыць, паабдымаць і адчуць сябе нарэшце на свабодзе.
— Што вам амерыканцы казалі? Ці вы змаглі з імі пагаварыць?
— Так, у прынцыпе, магчымасць была. Джон Коўл агучыў невялічкую прамову на мяжы. Ён сказаў, што ўсяго будзе вызвалена сёння-заўтра 250 чалавек. І гэта было для нас самае радаснае. І былі спісы ў некага на тэлефоне. Мы давай гартаць іх — кагосьці знаходзілі, кагосьці не.
Вельмі шмат вызвалілі тых, хто сядзеў за пасылкі, перадачы нам. Для мяне было супербалюча бачыць штодня гэтых людзей, каторыя сядзяць толькі за тое, што пералічылі табе пяць рублёў. Гэта балела неймаверна. Таму, калі я пабачыла гэтых людзей у спісах, была суперрадая. З некаторымі з іх на сувязі. Шкада, што яны прайшлі такое выпрабаванне, і добра, што яны ўжо са сваімі роднымі на свабодзе.
— Каму вы першаму пазванілі з-за мяжы? Маме?
— Там была прадстаўніца Міністэрства замежных спраў Літвы. І яна патэлефанавала Алесю Бяляцкаму і сказала, што вось я і Марфа сядзім побач з Валікам Стэфановічам (намеснік старшыні ПЦ «Вясна», віцэ-прэзідэнт Міжнароднай федэрацыі за правы чалавека (FIDH), экс-палітвязень, вызвалены разам з Лойкай і Рабковай. — Заўв. рэд.). Валік Алесю пару слоў сказаў, а мы фактычна вырвалі ў яго гэты тэлефон і такія: «Алесь, прывітанне!» І вось першым чалавекам, з каторым я паразмаўляла тады, быў Алесь Бяляцкі. Маці я патэлефанавала пазней, ужо вечарам. І яна была ў курсе, ёй паведамілі ўжо.
«Выглядае, што эканамічныя інтарэсы нарэшце пачалі працаваць, і дамоўленасці з амерыканскім бокам пра гэта сведчаць»
— Давайце вернемся да вашай крымінальнай справы, пра якую амаль нічога не было вядома. Спачатку вас абвінавацілі па артыкуле 342 КК (Арганізацыя і падрыхтоўка дзеянняў, якія груба парушаюць грамадскі парадак, або актыўны ўдзел у іх). Потым да гэтага дадалі артыкул 130 КК (Распальванне сацыяльнай варожасці) — і менавіта паводле яго вынеслі прысуд. Суд праходзіў у закрытым рэжыме. У чым была сутнасць абвінавачванняў?
— На той момант я ўжо доўга прабыла на Акрэсціна — паўтара месяца (Лойку чатыры разы запар арыштоўвалі па адміністрацыйных справах на 15 сутак. — Заўв. рэд.). Я вельмі чакала моманту, калі ўжо да мяне прыйдуць з крымінальнай справай — хацелася хутчэй на Валадарку. Таму што ўмовы там значна лепшыя, чым на Акрэсціна. Калі да мяне ўжо нарэшце прыехаў Следчы камітэт, я такая: «Ура-ўра-ўра». Потым мне падсоўваюць паперу, там 342-гі артыкул. І мне стала так смешна, таму што я прынцыпова не хадзіла ні на адны [пратэстныя] акцыі, то-бок мне немагчыма было яго прышыць. Я такая: «Вы сур’ёзна?» Потым я зразумела, што яны фармальна заводзяць спачатку па гэтым артыкуле, таму што ёсць гэтая вялікая крымінальная справа [па пратэстах у 2020-м]. Туды далучаюць адразу. І ў іх па статыстыцы накручваецца, што па гэтай справе прыцягнулі столькі-та людзей. Таму гэты артыкул быў «транзітным».
Праз два тыдні мне яго знялі і цалкам замянілі на частку 3 артыкула 130 — за распальванне варожасці ў дачыненні да супрацоўнікаў суда і ГУБАЗіКа. Гэты артыкул ужо стаў «асноўным», з ім я і паехала адбываць пакаранне.
— Справу па 130-м артыкуле на вас завялі за той праваабарончы даклад 2018 года, у якім вы негатыўна ацанілі дзейнасць сілавікоў па пераследзе членаў руху анархістаў і антыфашыстаў?
— Так. Гэта быў першы мой даклад, прэзентацыю якога сарвалі ў Мінску. І мы зрабілі відэапрэзентацыю. Вось яна цалкам увайшла ў крымінальную справу. І ў выніку была асноўным доказам. Мне тады так сказалі супрацоўнікі ГУБАЗіКа: «Будзем шукаць, за што цябе пасадзіць». Даклад [пра рэпрэсіі з боку сілавікоў] фармальна падыходзіў па ўсіх параметрах. За яго села. Я разумела, што гэта фармальнасць, бо быў бы чалавек — артыкулы знойдуцца.
Канечне, мне давялося потым усю дарогу ў судзе даказваць, што я не анархістка, а праваабаронца, якая розных людзей абараняе, у тым ліку вось і гэтую групу, і таксама патрапіла пад вось гэтую раздачу.
— Як думаеце, чаму вас, праваабаронцу, вырашылі залічыць да гэтай групы?
— Гісторыя атрымалася хутчэй такая інфраструктурная. Праваабаронцаў заўжды курыравалі (сачылі за імі. — Заўв. рэд.) супрацоўнікі КДБ. Першая мая крымінальная справа супраць «Вясны» таксама суправаджалася камітэтам (у жніўні 2021 года Лойка была падазраванай па справе аб няплаце «Вясной» падаткаў. — Заўв. рэд.). І я ўдзячная супрацоўнікам КДБ, якія зразумелі, што я абсалютна ўжо не «небяспечная», што я пасля «Вясны» з 2018 года не займалася нічым з палітычна матываваных спраў. Я займалася толькі дапамогай мігрантам, тэмай экстрэмізму, то-бок чымсьці такім менш шкодным [з пункту гледжання ўлад], як мне падаецца. І крымінальную справу ў дачыненні да мяне спынілі, статус падазраванай у мяне прыбралі 5 верасня 2022 года.
Але супрацоўнікі ГУБАЗіКа мяне памяталі, таму што шмат гадоў я заўжды дапамагала людзям, у тым ліку з гэтых [анархісцкіх і антыфашысцкіх] рухаў, кансультавала іх і публічна абараняла. І калі з’явілася магчымасць назваць экстрэмізмам усё, у іх з’явіліся паўнамоцтвы мяне пасадзіць. Гэта было пытаннем часу.
І гэта якраз пра тое, што лепш не заводзіць сабе доўгатэрміновых ворагаў. Таму я хацела б нарэшце перастаць быць з імі ў канфрантацыі. Я бачу, што яны таксама змяняюцца, хачу даць ім шанец. Спадзяюся, што яны хутка навучацца зусім інакш працаваць: аналітычна, а не рэпрэсіўна.
— Вы лічыце, гэта магчыма? Пакуль, здаецца, няма ніякіх прымет прымірэнчай пазіцыі з боку сілавікоў.
— Яна, можа быць, не настолькі відавочная, але нам жа не ўся інфармацыя даходзіць. Калі б мы дакладна ведалі, што раней столькі-та ўжывалі сілы, а цяпер столькі-та, [то можна было б рабіць вывады]. Але мы бачым, што цяпер больш сталі даваць «хатнія хіміі», мне падаецца («Люстэрка» не знайшло пацвярджэнняў гэтай інфармацыі, але ў лютым «Наша Ніва» паведамляла, што асуджаным на «хатнюю хімію» сталі прапаноўваць паслабленне пакарання ў выглядзе пераводу на папраўчыя працы. — Заўв. рэд.). Гэта відавочны працэс. Тое, што я на свабодзе, даказвае: яны вымушаныя будуць змяняць свае тэндэнцыі.
Я была сведкай розных хваль. Калі пачынала займацца праваабарончай дзейнасцю, быў прамежак лібералізацыі з 2008 па 2010 год. Тады [ўлады] паспяхова змянялі выбарчае заканадаўства і з усімі спрабавалі сябраваць, Рух «За Свабоду» (аб'яднанне, створанае экс-кандыдатам у прэзідэнты Аляксандрам Мілінкевічам у 2006 годзе. — Заўв. рэд.) зарэгістравалі — шмат чаго ішло. А потым [выбары і падаўленне пратэстаў на плошчы Незалежнасці ў Мінску] 19 снежня 2010 года — і ўсё рэзка зноў рэпрэсіўнае. А затым, пасля 2015-га года, — хваля лібералізацыі. То-бок гэтыя адкаты-прыкаты — яны ўжо былі пры мне. Так, такіх маштабных рэпрэсій, такога маштабнага канфлікту з беларускім грамадствам яшчэ не здаралася. Але, магчыма, будуць потым такія ж маштабныя ліберальныя рэформы, хто ведае. Мы не застрахаваныя ні ад чаго.
Гэта непазбежны працэс. Я ўпэўненая, што ўсе перамовы ідуць на карысць таму, каб спыніць затрыманні, вызваліць усіх палітвязняў. І спадзяюся, што да гэтых працэсаў далучацца, напрыклад, еўрапейскія дыпламаты, а не толькі амерыканскія. І ў нейкі момант (хачу, каб гэта адбылося ў гэтым годзе) будуць пэўныя вынікі.
Ім [уладам і сілавікам] прыйдзецца проста адаптавацца да іншай формы працы, як яны рабілі гэта ў мінулыя гады. Быў перыяд, калі яны амаль нікога не білі, не затрымлівалі, не саджалі ні на «суткі», ні па крымінальных справах. Таму я веру, што яны могуць. Я ўпэўненая, што могуць. Проста ім трэба трошкі навучыцца адаптавацца да гэтай новай рэальнасці.
— Чаму вы думаеце, што сёння ўлады змогуць спыніцца і не затрымліваць нікога?
— Яны могуць прыйсці да варыянта дыялогу. Напрыклад, затрымаць чалавека і правесці гутарку тыпу: «Ты робіш няправільна». І адпусціць.
Мне супрацоўнікі ГУБАЗіКа казалі: «Калі б ты толькі абараняла сваіх мігрантаў і бяздомных, мы б цябе ўвогуле не чапалі». І, умоўна, калі б яны прыйшлі і сказалі: «Вось гэта не рабі, і мы цябе не чапаем». Я такая: «Усё, без праблем, рабяты». А так атрымалася, што гэтага дыялогу няма. І калі б яны чалавека затрымалі і сказалі: «Ты пішаш каментары, нам не падабаецца, хуценька сам выдаляй іх, больш так не рабі», а чалавек сказаў бы: «Акей, усё», пайшоў павыдаляў свае каментары, нікуды не сеў. Нібыта ўсе задаволеныя, так? Мне падаецца, што яны могуць перакваліфікаваць сваю працу на дыялогавы падыход.
— Наўрад ці ім ставяць цяпер такую задачу, гэта ж відавочна.
— Павінна быць [палітычная] пазіцыя, так. Але яны вымушаныя будуць аднойчы гэта зрабіць, таму што выглядае так, што эканамічныя інтарэсы нарэшце пачалі працаваць, і дамоўленасці з амерыканскім бокам пра гэта сведчаць.
— Што вы думаеце наконт перамоўнага працэсу паміж ЗША і Беларуссю?
— Я за ўсё, што паляпшае сітуацыю з правамі чалавека ў Беларусі. Усё, што робіць жыццё людзей лепш, — я заўжды выступаю за гэта. Шкада, што гэта так позна пачалося. Я вельмі спадзяюся, што да гэтых працэсаў далучацца еўрапейскія дыпламаты, таму што я ўпэўненая, што гэта яшчэ больш актывізуе працэс. Мая мара — каб гэта адбылося найхутчэй. Праз каго і якім чынам — для мяне гэта ўжо другасна. Галоўнае, каб былі мірныя метады і як мага хутчэй.
Гэта б усё адбылося раней. Проста ёсць некалькі стрымальных фактараў. Напрыклад, супрацоўнікі міліцыі, якія знайшлі для сябе выгадную сітуацыю з палітвязнямі. Яны рэальна на нас там зорачкі робяць альбо нейкае матэрыяльнае сваё жыццё паляпшаюць ці яшчэ штосьці. Ну, гэта іх выбар, вось такая сітуацыя.
І ёсць расійскі фактар, які стрымлівае вызваленне палітвязняў. Відавочна, што ёсць адтуль пэўны стоп: «Прадавайце іх даражэй, не танна, не спяшайцеся там».
Ёсць іншая частка беларускай сістэмы: КДБ плюс Міністэрства замежных спраў, якія як бы заўжды былі сімваламі, флагманамі лібералізацыйных перыядаў. Думаю, у Камітэце дзяржбяспекі кажуць: «А давайце мы будзем збіраць інфармацыю, давайце будзем акуратненька кагосьці вербаваць, але не будзем там жасціць» ці штосьці яшчэ там. А МЗС кажа: «Давайце будзем з усімі сябраваць, сустракацца і наладжваць сувязі». Мне падаецца, гэтыя сілы больш на нашым баку.
Ёсць яшчэ і эканамічныя фактары. Зразумела, што зняцце санкцый суперважнае для паляпшэння ўмоў жыцця як чыноўнікаў, так і звычайных людзей. І таму я б на месцы беларускіх улад актывізавала гэтыя працэсы і спяшалася б хутчэй гэта вырашыць, каб нават былі тыя ж грошы плаціць сілавікам нармальныя зарплаты. Па логіцы рацыянальнай, нас усіх даўно павінны былі павыпускаць, і лібералізацыя павінна была б ужо даўно пачацца ў нейкім выглядзе. Але вось гэтыя стрымальныя фактары, канечне, не даюць гэтага зрабіць.
Аднак я спадзяюся, што здаровы сэнс і жаданне да развіцця і да лепшага ўсё ж такі перамогуць. У мяне пазітыўнае ўспрыманне ўсяго. Можа быць, гэта такое паслявызваленчае. Бо ў калоніі мне давялося вельмі моцна пракачаць у сабе гэты скіл пазітыўнага мыслення. І ён яшчэ працуе.
«Нам трэба было сябе захаваць, мы сябе захоўвалі як маглі. Нельга нас у гэтым папракнуць»
— Вас за гэты час прымушалі ці падштурхоўвалі да напісання прашэння аб памілаванні, пакаяннага інтэрв'ю?
— Так, гэта было. Ну, у мяне ўсё было. Я была на інтэрв'ю ў ГУБАЗіКу, у мяне ёсць пакаяльнае відэа абсалютна дзіўнае. Я пісала прашэнне аб памілаванні, таксама ГУБАЗіК выкладаў тую памілоўку, наколькі я ведаю. Мне абсалютна не сорамна. Папрасілі — напісала, бо разумела, што гэта ні да чаго не прывядзе, а калі адмовіцца, то ўсякія наступствы могуць быць.
Увогуле, стаўленне да нас у калоніі вельмі моцна змянялася: яны [супрацоўнікі] пракачваліся, змянялі свае стратэгіі і пад канец перайшлі на інтэлектуальныя гульні. Плюс яны, відавочна, вельмі шмат супрацоўнічаюць з ГУБАЗіКам, як бы гуляюць у адны вароты. Апошнія месяцы ў ПКТ мы з імі [адміністрацыяй калоніі] былі ў нейкім фармаце кантакту. І ўмова майго выхаду адтуль была, што я буду з імі як бы ў камунікацыі нейкай.
— Не зусім зразумела, пра што гаворка. Вас прымушалі супрацоўнічаць з кіраўніцтвам калоніі і вы пагадзіліся на гэта?
— Так. А перад тым, як вызвалілі, кіраўніцтва літаральна пару разоў выклікала мяне на размовы, дзе прапаноўвалі «быць на сувязі» пасля выхаду. Я нават не адказала на гэта нічога, бо не разумела, пра што яны, на якой сувязі. «Мы не можам вам патлумачыць», — казалі яны. «Ну, я тады не магу пра гэта падумаць, прабачце», — адказвала я. Прыблізна такая была размова.
Я выйшла і ўжо ў эміграцыі зразумела маштаб гэтай працы: сапраўды людзей актыўна вярбуюць і потым іх гэтым шантажыруюць. І такі ўзаемны недавер вельмі моцна, канечне, тут у эміграцыйнай супольнасці адчуваецца.
Мне гэта адразу так не спадабалася. Але я не раблю нічога кепскага, і таму мне няма чаго хаваць і я гатовая пра ўсё распавядаць.
— Так, ёсць тыя, каго спрабавалі вербаваць, яны пагаджаліся, а потым, калі пераязджалі мяжу, ужо расказвалі пра гэта. То-бок вас такім чынам таксама спрабавалі?
— Ну, не вельмі актыўна, але прапанова адзін раз прагучала. Я абсалютна спакойна стаўлюся да любой мадэлі выжывання за кратамі. Таму што гэта сапраўды цяжкае выпрабаванне. Не асуджаю людзей, якія больш актыўна супрацоўнічалі з адміністрацыяй, пагаджаліся на інтэрв'ю, пісалі памілоўкі, пакаянныя відэа. Ды калі ласка. Гэта ўсё часовыя рэчы.
Нам трэба было сябе захаваць, мы сябе захоўвалі як маглі. Нельга нас у гэтым папракнуць, што «ай-яй-яй, як вы маглі на гэта пагадзіцца». Так, вось такая рэальнасць беларускіх турмаў, ты ідзеш на некаторыя кампрамісы. І гэта нармальна. Я не бачу ў гэтым нейкай праблемы. Гэта з серыі, чаму я не хачу публічна казаць пра нейкія рэчы ў дачыненні да мяне ў тым ліку. Бо намагаюся лепш захаваць нейтральны нейкі хаця б кантакт, каб мець магчымасць яшчэ штосьці зрабіць па Беларусі. Для мяне гэта сапраўды важна. І я спадзяюся, што яны [сілавікі] таксама гатовыя зрабіць крок насустрач мне.
— А калі дзеянні «мадэлі выжывання» шкодзяць іншым палітвязням?
— Занадта гіпатэтычна. Пра такое даўно не просяць. Ды і я не ведаю прыкладаў шкоды. Толькі калі некаторыя гэта робяць па сваёй ініцыятыве.
— Ці назіралі вы развіццё стакгольмскага сіндрому ў людзей за кратамі? Як гэта было?
— Ну, у сябе, напэўна, не. У мяне хутчэй было шмат злосці. Але ў іншых так — я часам заўважала, што людзі пачынаюць спачатку апраўдваць, а потым ужо з нейкай пяшчотай у голасе распавядаць пра сваіх катаў. І гэта было званочкам для мяне. Таксама спосаб псіхікі адаптавацца і выжыць у такіх умовах.
— Вы казалі, што з цягам часу змянялася стаўленне адміністрацыі калоніі да палітвязняў — і ў выніку дайшло да «інтэлектуальных гульняў». Раскажыце падрабязней.
— Гэта розныя рэчы: стаўленне адміністрацыі калоніі да палітвязняў у 2021, у 2023-м, калі я прыехала, і ў 2026-м, калі нас вызвалялі.
Мы іх спачатку не цікавілі абсалютна, яны не арыентаваліся, не разумелі, хто мы, і гэтак далей. Ім проста сказалі штурхаць пабольш, таму што гэта «палітычныя». Яны і штурхалі. Потым палітычныя сталі выходзіць, даваць інтэрв'ю, ім сказалі: «Ой, як вы іх пераштурхалі, чагосьці яны шмат плачуць на камеру». Яны такія: «Блін, трэба, напэўна, штурхаць інакш». Ну, вось, сталі штурхаць інакш. І потым ужо як бы пад канец яны такія: «О, а можна ж увогуле суперклёва і хітра — вось гэтыя псіхалагічныя гульні». Напрыклад, спачатку з 18-га атрада, дзе была Маша Калеснікава, прыбраць усіх «палітычных», а потым раптам «падсяліць» да яе Марыну Золатаву. Цікава, як вы ўжывяцеся там. Для мяне гэта была геніяльная гульня — «камандзіроўка» ў 18-ы атрад да Машы.
Таксама ў калонію прыязджала шмат сілавікоў, яны размаўлялі з намі. Гэта вымотвала, але было карысна і для іх — яны пачыналі раптам штосьці разумець. Таму што, зноў жа, я ўпэўненая, што супрацоўнікі КДБ да 2020 года, якія працавалі па нас, яны больш-менш разумелі, пра што мы, як мы і што з намі рабіць. Потым яны амаль усе пазвальняліся, прыйшлі новыя, якія нас не так разумеюць. А ГУБАЗіК увогуле не ведаў пра большасць з нас вельмі працяглы час і не разумеў, хто такія праваабаронцы і чым яны займаюцца.
Я бачу, як падыходы змяніліся і сталі больш тонкімі. І штука з вярбоўкай — гэта, дарэчы, ужо хутчэй прыкмета лібералізацыйнага перыяду. Гэта тое, што актыўна было ў мінулыя такія перыяды, калі апрацоўвалі студэнцкую супольнасць, розных актывістаў, актывістак, валанцёраў, валанцёрак. Таму яны ўжо да гэтага [лібералізацыі] гатовыя.
— Вы паўгода сядзелі ў ПКТ. Наколькі гэта ўвогуле цяжка і што вас там падтрымлівала?
— Для мяне самым цяжкім было, што я сядзела адна. Не мела ніякага кантакту з людзьмі, са знешнім светам. Канечне, гэта моцна цісне на псіхіку. Але я прыдумала, чым сябе заняць, нейкі сэнс. Хоць і не адразу — спачатку было шмат непрыняцця гэтай сітуацыі, не чакала, што так адбудзецца і адразу мяне адправяць на максімальны тэрмін — шэсць месяцаў. Я нават не ведала, што цела можа настолькі рэагаваць на гэты стрэс — у першыя тры тыдні там у мяне не раслі пазногці.
Моцная трывога, канечне, дала па здароўі. Але паступова я прыдумала сабе графік: калі я гуляю, раблю размінкі, займаюся ёгай, дыхальнымі практыкаваннямі, калі чытаю і пішу. Гэты мой унутраны распарадак дня трымаў мяне ў тонусе. Таксама грэла сябе цёплымі ўспамінамі, лістамі маці, клёвымі здымкамі-паштоўкамі. Прачытала 53 кніжкі. Напісала некалькі дзіцячых апавяданняў.
— Ці траплялі вы ў ШІЗА і як там сябе адчувалі?
— Так, на 17 сутак. Але я не хачу пра гэта распавядаць.
— Што вас як праваабаронцу больш за ўсё ўразіла ў турэмнай сістэме Беларусі?
— Я вельмі шмат даведалася. Напрыклад, перачытала кучу прысудаў за гвалтоўныя злачынствы: цяжкія цялесныя пашкоджанні, замахі на забойства і штосьці такое. Я разумела, наколькі ў нас шмат несправядлівых падыходаў, наколькі Следчы камітэт як бы спецыяльна робіць больш цяжкімі злачынствы, чым яны ёсць. Напрыклад, распаўсюджаныя прысуды за замахі на забойства, якое не даведзена да канца. Рыторыка ў іх не вельмі абгрунтаваная. Затое гэта адразу цяжкае злачынства — хаця, па сутнасці, усе жывыя, у чалавека драпіна, якую проста там падшылі, і ён пайшоў на працу.
Супернеабароненыя людзі з алкагольнай залежнасцю. Гэта проста вялізная праблема: гэтых людзей ніхто не абараняе, да іх вельмі кепска ставяцца.
Ці вось жахлівая рэч — ШІЗА. Па законе няма абмежаванняў, каго туды можна адправіць. Я вельмі пакутавала, калі там сядзелі жанчыны, старэйшыя за 70 гадоў, ВІЧ-інфіцыраваныя, непаўналетнія, людзі з тэмпературай. Я была ў жаху гэты перыяд.
Плюс вось гэтае бетоннае пакрыццё паўсюдна: у ІЧУ, у судах, СІЗА. Людзі сядзяць на гэтых бетонных паверхнях, а гэта шкодна для здароўя.
Таксама я ацаніла, наколькі сама пенітэнцыярная сістэма неэфектыўная: 40% рэцыдыву — гэта зашмат (улады цяпер заяўляюць пра паказчык у 34% рэцыдываў. — Заўв. рэд.). Не павінна так быць. Таму мае планы па рэформе сістэмы актуальныя, я планую гэтым больш займацца.
«У мяне няма шкадавання. Значыць, гэта шлях, які я павінна была прайсці»
— Вы цяпер за мяжой. Не шкадуеце, што не з’ехалі раней і маглі б не перажываць гэты досвед?
— А я з’язджала некалькі разоў. Першы раз яшчэ ў лістападзе 2020-га. Выязджала, напрыклад, на два тыдні, бо проста вельмі стамілася і трэба было прыйсці ў сябе. Тады я была ў Вільні. У студзені 2021-га выехала амаль на месяц, потым яшчэ на паўтара месяцы рабіць прышчэпку ад каранавіруса ў Польшчы. Потым, пакуль у мяне была «крыміналка» па «Вясне», я два разы выязджала. І ўжо калі я адседзела першыя 30 сутак і ў мяне закрылі справу па «Вясне», я выязджала на тры дні таксама.
Тады на мяне зусім ужо насядалі, сказалі: «Не, табе трэба з’язджаць». Я такая: «Акей, я падумаю, паспрабую». І рэальна ўжо пачала планаваць ад’езд на лістапад 2022-га. Але 28 кастрычніка мяне затрымалі. Я трошкі не паспела. Мне часта першы час у СІЗА снілася, як я вось еду на вакзал, саджуся на аўтобус і як мне трывожна. Фонава прысутнічала гэтая незакончанасць дзеянняў. Цяпер наадварот — я нібыта дарэалізавала вось гэты дзень незакончаны, таму, можа быць, мне прасцей пераносіць усе гэтыя новыя эміграцыйныя выклікі.
— Дык вы не шкадуеце, што тады ўсё ж не з’ехалі, ці шкадуеце?
— У мяне няма шкадавання. Значыць, гэта шлях, каторы я павінна была прайсці. І я яго прайшла. Я там сабе нагадвала, што гэта аднойчы скончыцца, што гэта часова, не назаўжды. Гэта мяне падтрымлівала. Спадзяюся, больш у маім жыцці падобнага досведу не будзе, што вось гэтая складаная частка засталася ззаду, а я яе зараз паспрабую скарыстаць максімальна, на што можна. І ўсё, больш не будзем да яе вяртацца.
— Прайшло больш за месяц пасля вашага вызвалення, як вы сябе адчуваеце? Што было для вас самым незвычайным за гэты час на свабодзе?
— Прыемна сябе адчуваю, дастаткова бадзёра. Шмат сіл, энергіі, жадання штосьці рабіць патрошку. Я заўжды кажу, што ўсё вельмі добра. А калі пайшла да дактароў, усё стала проста добра — з’явіліся дадатковыя выклікі і неабходнасць працэдур. Але няма нічога крытычнага. Я максімальна спрабавала сябе захаваць там [у зняволенні], і мне падаецца, што збольшага яно атрымалася. Зараз проста трэба дапрацаваць некаторыя аспекты па здароўі, і тады ўсё будзе зусім добра.
Я не скажу, што штосьці мяне здзівіла на свабодзе. Я выкарыстала апошні месяц на кантакты з людзьмі. Вельмі шмат сустракалася, сазвоньвалася, спісвалася. Здзівіла, што шмат людзей у не вельмі рэсурсным стане, шмат прыгнечаных, дэпрэсіўных, каму цяжка даецца эміграцыя ці ім цяжка перажыць наступствы свайго зняволення.
Але ёсць іншыя прыклады. Вельмі шмат людзей, якія скарысталіся новымі магчымасцямі. Якія заўжды марылі чымсьці займацца, не маглі сабе гэтага дазволіць, а тут пачалі рэалізоўвацца ў хобі, ісці далей нават у працы. То-бок паспрабавалі сябе ў новай якасці, пайшлі вучыцца, пазнаёміліся з людзьмі новымі. Вельмі шмат такіх пазітыўных гісторый.
Мне падаецца, людзі, якія пакутуюць у Беларусі, яны пакутуюць і ў эміграцыі. Гэта нейкі трэнд таксама. І таму, магчыма, варта пераасэнсаваць, можа быць, сваё стаўленне да свету ў цэлым. А новыя абставіны ўспрымаць як новы досвед, новыя выклікі, з якімі можна спраўляцца. Я прыблізна так стаўлюся таксама да сваёй вымушанай эміграцыі. Тым больш да яе я была маральна гатовая, і плюс у мяне праўда вельмі вялікая сацыяльная падтрымка. Мне няма на што скардзіцца, таму што проста з усіх бакоў, наколькі гэта магчыма, мяне падтрымліваюць і дапамагаюць. Мала каму так шанцуе. Я вельмі моцна адчуваю свой прывілей у гэтым і хачу ў адказ таксама шмат аддзячыць людзям і па магчымасці дапамагаць.
— Вы ўжо паспелі абачыцца па відэасувязі са сваім сабакам, якога пасля вашага затрымання сябры перавезлі ў Чэхію, — ці пазнаў ён вас?
— Гэта быў званок больш для мяне, таму што сапраўды ўжывую ён мяне пазнае, а па відэа — не. То-бок гэта была хутчэй задача паглядзець, у якіх ён жыве ўмовах, пазнаёміцца з цудоўнымі людзьмі, у якіх ён цяпер. Мне падаецца, ён сапраўды пражывае лепшую частку свайго жыцця.
Мы дамовіліся, што пакуль яго не торгаем, да мяне не вязём сюды, таму што я не магу яму забяспечыць такіх цудоўных умоў. Але пры першай магчымасці я паеду ў Чэхію да яго, і тады ўжо будзем вырашаць, што рабіць далей. Яму ўжо амаль 10 гадоў — не хочацца падвяргаць нейкім трывогам і хваляванням. Канечне, сумую, але клопат пра яго ў мяне зараз на першым месцы ў гэтым сэнсе.
— Чым будзеце займацца далей? І ці не расчараваліся вы ў праваабарончай дзейнасці?
— У мяне былі моманты вельмі моцных правалаў. Напрыклад, калі прыехала ў калонію, у мяне быў вельмі складаны першы адаптацыйны перыяд. Да мяне там было зашмат увагі. Таму быў настрой, што ўсё, мая праваабарончая дзейнасць скончаная, я нічога не магу і ў мяне ўсе кампетэнцыі і кантакты зніклі. А там былі дзяўчынкі, якія кажуць: «Ты наогул нармальна? Ты памятаеш, хто ты?»
У 2018 годзе я атрымала прэмію ў намінацыі «Рухавік года» ад RADA Awards. Адна дзяўчына [ў калоніі] мяне падколвала: «Ты ж рухавік года! Як ты можаш такое казаць!» Мяне гэта вельмі смяшыла і да нейкага моманту ўпэўненасці ў сабе трошкі вярнула. Я разумею, што з маімі навыкамі, кампетэнцыямі я ў любы момант магу сысці куды заўгодна, у любую камерцыйную сферу — мяне з рукамі адарвуць з маім досведам працы з людзьмі, валанцёрскім менеджментам і ўсім астатнім. Я ўпэўненая, што вельмі добра сябе рэалізавала б, але не. Пакуль мне падабаецца праваабарончая дзейнасць. Я бачу шмат праблем, і дзе б я ні была — у Беларусі ці за мяжой — я гатовая іх вырашаць. Ад нас залежыць вяртанне павагі да гэтага права. Я люблю складаныя выклікі, і нягледзячы на тое, што ў Беларусі шмат праблем, я хачу паспрабаваць з гэтым штосьці парабіць. Веру, што гэта магчыма.
У мяне ёсць вялізны спіс асабістых планаў — розныя творчыя рэчы. І вучоба ў мяне была ў планах. Але зараз я падалася на валанцёрства з кароўкамі. Бо я так веганіла, а ў калоніі пачала есці зранку малочныя кашы, таму што інакш было складана. І я сябе спачатку дакарала, а потым падумала: «Не, я выйду, пайду паваланцёру з кароўкамі і паспрабую гэта кампенсаваць». І вось цяпер у Польшчы знайшла клёвую арганізацыю. Яны даглядаюць кароў, якія ўжо не функцыянальныя. Вось падалася на валанцёрства на пару тыдняў.
Працоўных планаў вельмі шмат. Хачу ўключацца назад у каманду Human Constanta, якая вельмі гераічна ў гэты час пратрымалася з новымі выклікамі — ліквідацыйнымі, міграцыйнымі, рэліквідацыйнымі, экстрэмісцкім фарміраваннем і ўсім астатнім. Я ім вельмі ўдзячная ў першую чаргу за падтрымку ўсе гэтыя гады. І, канешне, паціху пачну займацца тэмамі, каторыя мяне турбуюць. Спадзяюся, што рана ці позна штосьці спрацуе.
Поблагодарить за статью